Stichting Familie ManStichting Familie ManIN EUROPA
SLUIT JE AAN

Van de dorpen naar Europa

Binnen twintig jaar vertrokken bijna alle mannen uit San Tin en Chau Tau. Waarom ze gingen, hoe ze reisden, en hoe de een de ander hielp – het verhaal van jouw ouders of grootouders, verteld met wat ruim honderd van hen in 2010 aan een onderzoeker uit de familie vertelden.

  • 1927 – HEDEN
  • 新田 · 洲頭 → ENGELAND · NEDERLAND · EUROPA
Familie op het vliegveld Kai Tak, 1957, voor vertrek naar EuropaKAI TAK, 1957 · EEN FAMILIE UITZWAAIEN, VOOR VERTREK NAAR EUROPA
IN ÉÉN OOGOPSLAG

Zestig jaar in drie fases

Eerst gingen de zeelieden, in de jaren twintig. Dan, vanaf 1957, de boeren en hun zoons – per schip naar Londen, later per vliegtuig naar Amsterdam. Wie in de jaren zestig aankwam, had in de jaren tachtig een eigen restaurant en kinderen op een Nederlandse school. En sinds de jaren negentig gaat een deel van de eerste generatie terug: leaf falls, returns to root – 落葉歸根.

1950 – 1975De avonturiersVertrek uit het dorp, werk in de keuken, geld naar huis.
1976 – 1996De vestigingEigen zaak, gezin hier, de kinderen naar school. Een vereniging in Londen.
1997 – NUTerug én hier thuisOuderen keren terug naar het dorp; hun kinderen zijn hier geworteld. Een stichting in Amsterdam.
01 · WAAROM WEG

De rijst bracht niets meer op

Eeuwenlang leefde San Tin van rode rijst op brakke velden. In de jaren vijftig schakelden de dorpen om San Tin heen over op groente – vijf oogsten per jaar in plaats van één. San Tin kon dat niet: de velden waren zout, zoet water was er niet, en het geld en de kennis om om te schakelen ontbraken.

Toen begin jaren zestig ook nog goedkope rijst uit Thailand de markt overnam, hield de meeste boeren op. Land werd verpacht aan boeren uit Shantou, voor niet meer dan de waarde van een paar pakjes sigaretten per jaar. Ander werk was er niet: Hong Kong zat vol vluchtelingen uit China die dezelfde banen zochten, en de enige universiteit was onbereikbaar.

WAT DE DEUR OPENZETTE
1948Een Brits paspoort voor iedereen in de kolonie. Tot 1962 mocht je zonder meer naar Engeland; daarna met een werkvergunning die familie daar voor je regelde.
1950sChinese restaurants in Engeland en Nederland zochten koks en afwassers. Een keukenloon was drie tot vier keer een Hongkongs loon.
1964Nederland versoepelt de werkvergunning voor buitenlanders. Wie in Londen zat, kon met zijn Britse paspoort door naar Amsterdam – en er was hier kinderbijslag.
1967Rellen in Hong Kong, een bom bij het dorpscomité. Een tweede golf vertrekt uit angst voor wat er komt.

Tai Hang 泰亨, het derde Man-dorp, bleef grotendeels thuis: daar kon je wél groente verbouwen, en de markt van Tai Po lag om de hoek.

85–90%van de mannen uit San Tin woonde halverwege de jaren zeventig in Europa. In het dorp bleven vooral ouderen en vrouwen met kleine kinderen achter.
PASPOORTEN VOOR FAMILIELEDEN UIT SAN TIN, PER JAAR
1962: 71 · 1969: 851967 onvolledig · 1970 tot juli
BRON · IMMIGRATIEDIENST HONG KONG, VIA WATSON (1975)
02 · DE REIS

Vijf weken in het ruim

Eind jaren vijftig ging je per schip; het was goedkoper dan vliegen. Later kwam het vliegtuig – en een reisbureau van twee broers uit de familie.

VERTREKSan Tin · Chau TauLand of een buffel verkocht voor het ticket: zo'n HK$ 1.400 per persoon. Een groep dorpsgenoten reist samen.
RUIM EEN MAAND OP ZEEMarseilleSlapen op veldbedden in de bagageruimte van het schip. Vanuit Marseille met de trein verder.
EERSTE WERKLondenEen bed bij een dorpsgenoot, een baan in zijn keuken. Wie niet kon koken begon met afwassen. £ 8,50 per week.
DOOR NAAR HET VASTELANDNederland · België · DuitslandHier groeiden de restaurants het snelst. Een kok verdiende ƒ 400 per maand, later meer. Sommigen kwamen via Londen, anderen rechtstreeks.
JAREN ZESTIGWie het gemaakt had kwam terug op bezoek en liet een nieuw huis bouwen. Dat werkte aanstekelijk: veel jongens gingen zonder hun school af te maken. Nu per vliegtuig.
JAREN ZEVENTIGOok onderwijzers, politieagenten, chauffeurs en kantoorbedienden vertrekken. Twee broers uit de familie beginnen een reisbureau met chartervluchten tussen Hong Kong en Europa – ticket op krediet.
NIET IEDEREENNiet elk vertrek was geregeld. Sommigen kwamen zonder papieren, sommigen werden teruggestuurd, en niet elke zaak liep goed. Dat hoort ook bij het verhaal.
03 · HET NETWERK

Neven helpen neven

Niemand vertrok in het wilde weg. Wie ging, had al een adres, een baan en een lening – bij familie. Dat is waarom de hele familie ging, en niet één of twee.

Een bedBoven het restaurant van een neef. In Amsterdam sliepen in 1963 twee man in één eenpersoonsbed, ieder met de voeten naast het hoofd van de ander.
Een baanWie een restaurant had, regelde de werkvergunning én het werk voor de volgende. Zo leerde je het vak – en begon je een paar jaar later zelf, vaak met vier dorpsgenoten als partners.
Een leningDe overtocht als voorschot op je loon, van een familielid dat al in Europa zat. In het begin kwam het geld soms uit de voorouderfondsen van het dorp. Voor een eigen zaak gaven brouwerij en leveranciers krediet.
Een brief naar huisMet geld erin, om de maand of twee. Zoveel dat de overheid in de jaren zestig een postkantoor in San Tin opende. In het dorp zeiden de kinderen: «Eet snel op, je vader stuurt weer geld.»

Wie terugkwam, deelde luciferdoosjes uit aan elk huishouden in het dorp – zo wist iedereen dat je er was. Over het koude weer, de lange dagen en de taal die je niet sprak werd minder verteld. Ook dat hield de stroom op gang.

04 · DE EERSTEN

Voordat de boeren gingen, gingen de zeelieden

In de jaren twintig had een op de drie gezinnen in San Tin een zoon op zee. Wie kans zag, ging in Londen, Liverpool of Rotterdam van boord. Zij legden de eerste adressen.

Gezinskaart van Wen Chang in het bevolkingsregister van Den Haag, 1936BEVOLKINGSREGISTER DEN HAAG · 1936
CHAU TAU 洲頭 · 1905

Man Kam Sheung

In de papieren heet hij Wen Chang – hij haalde zijn documenten in Shenzhen, in het Mandarijn. Kwam in 1927 via Jakarta naar Rotterdam en werkte er als kok. Opende in 1936 met Man Tchao Tcho uit San Tin een toko en een restaurant aan het Thomsonplein in Den Haag: het eerste familiebedrijf in Nederland. Trouwde in 1942 met een Haagse vrouw, haalde na de oorlog zijn broer en dorpsgenoten over, en had eind jaren vijftig een noedelfabriek in Amsterdam.

Man Ying Sang met personeel in een Chinees restaurant in Soho, Londen, jaren veertigCHOY’S, DEAN STREET, SOHO · JAREN VEERTIG
SAN TIN 新田 · 1908

Man Ying Sang

Ging op zijn zestiende naar zee en in de jaren twintig in Londen van boord. Toen dertig jaar later de eerste boeren uit San Tin aankwamen, verhuurde hij bedden in Chitty Street – een halve pond per week – en gaf hij werk in zijn drie restaurants en zijn koffiebar. Met dat werk kwam de werkvergunning. Zo begon voor velen Europa: bij hem.

Familie op het vliegveld Kai Tak, 1957KAI TAK · 1957 · MET DE KOFFER VOORAAN
TAI HANG 泰亨 · 1957

Een klerk uit Tai Hang

Uit het dorp dat níet vertrok, ging er toch één: een scheepsklerk van 32, per vliegtuig naar België omdat zijn schoonvader er zat. Ticket: HK$ 3.800. Hij wilde meer verdienen zodat zijn kinderen konden studeren. In 1961 kwam hij naar Rotterdam en werd restaurateur. Twee van zijn zoons promoveerden in Amerika.

05 · TWEE HUIZEN

Een adres in Londen, een adres in Amsterdam

In het dorp had je de voorouderhal; in Europa moest je zelf een plek maken om elkaar te zien. De Britse familie deed dat als eerste: op 18 juli 1976 kwam ze in Londen bijeen om een vereniging op te richten, de Man Clansmen Association. Het doel was £ 120.000 inzamelen voor een eigen pand. Er werd ook in Nederland en Duitsland ingezameld, en een paar jaar later werd het pand in Romilly Street gerealiseerd.

In Nederland lukte dat pas na twee eerdere pogingen, in de jaren ’80 en ’90. Op 8 augustus 2000 werd Stichting Familie Man in Europa opgericht. In juni 2001 kocht de familie het clubhuis aan de Binnen Bantammerstraat – met een lening uit Londen en giften uit heel Europa, Hong Kong en China.

Hoe de stichting er kwam
1977Man Clansmen Association (Europe)4 ROMILLY STREET · LONDEN · 文氏宗親總會
De gevel van de Man Clansmen Association in Londen: rood uithangbord met 僑歐文氏宗親會 en een rode luifel boven de deur
2001Stichting Familie Man in EuropaBINNEN BANTAMMERSTRAAT · AMSTERDAM · 僑歐文氏宗親會（歐陸）
Het clubhuis aan de Binnen Bantammerstraat 21, met het naambord van Stichting Familie Man in Europa achter het raam
06 · IN HUN WOORDEN

Wat ze er zelf over zeggen

In 2010 sprak een familielid voor zijn onderzoek met ruim honderd familieleden, in San Tin, Chau Tau en Nederland. Drie van hen, kort.

«Ik was boer, en boeren ging niet meer. Eerst was ik hier alleen op doorreis, want ik dacht dat we toch weggestuurd zouden worden. Pas met een eigen restaurant ben ik gaan blijven. Toen liet ik mijn vrouw en kinderen komen.»
GEBOREN 1921 · NAAR LONDEN IN 1958, DAARNA NEDERLAND
«Het dorp verlaten is als een blad dat van de tak valt. Het was saai hier, ik voelde me alleen. Langzaam wende het. Toen trouwde ik, en werd het makkelijker.»
NAAR NEDERLAND IN 1961 · OP ZIJN ZESTIENDE
«Ik ben geslaagd, denk ik. Maar ik was liever in San Tin gebleven.»
NAAR AMSTERDAM IN 1963 · EIGEN RESTAURANT IN 1966

Bijna iedereen zegt achteraf hetzelfde: het was hard, en het was goed. Niet om het restaurant, maar om wat het de kinderen bracht. In 1987 stond in de krant dat een zoon van een loempiafabrikant uit Amsterdam apotheker was geworden, cum laude – een eer voor de hele familie Man, zo begon het stuk. Dat is de zin waar dit verhaal op uitkomt.

Heb jij zo'n verhaal in de familie – een vader die op een schip sliep, een oom met een restaurant in Twello, een doos oude foto's? Wij nemen het op.

Vertel jouw verhaal →Stuur oude foto's in

BRONNEN · Wan Loi Man, The Man Lineage in the Netherlands and Europe (1950–2010): A migration narrative, Universiteit Leiden 2011 · J. L. Watson, Emigration and the Chinese Lineage, 1975 · Cijfers en jaartallen zijn uit die studies; de familieverhalen uit de interviews van 2010. Alle literatuur →

CULTUURHet dorp San Tin 新田Waar ze vandaan kwamen GESCHIEDENISMan Tin Cheung 文天祥Waar de lijn begint